Akıllı sözleşme nedir?

Akıllı sözleşme, bir blockchain ağında depolanan ve koşulları karşılandığında herhangi bir aracıya ihtiyaç duymadan bir anlaşmayı otomatik olarak yürüten, kendi kendine çalışan bir koddur. Akıllı sözleşmeler; uygulamaları, DeFi'yi, NFT'leri ve DAO'ları şeffaf ve güvenilir biçimde kuralları uygulayarak hayata geçirir. Akıllı sözleşmeler belirli bir ağa özgü değildir; Ethereum ve diğer EVM uyumlu blockchainler, Solana, Cardano, Polkadot ve Sui'nin tamamı akıllı sözleşmeleri çalıştırır; her biri kendi programlama dilini ve yürütme modelini kullanır. Akıllı sözleşmeler zincir üzerinde yaşadığından aracı olmadan çalışır, kuralları kontrol etmek isteyen herkes tarafından görülebilir ve bir kez dağıtıldıktan sonra genellikle değiştirilemez. Akıllı sözleşmeler; DeFi protokolleri, stablecoin'ler, NFT'ler ve DAO'lar dahil olmak üzere çoğu blockchain uygulamasının yapı taşlarıdır.

Sorumluluk Reddi: Bu rehber yalnızca eğitim amaçlıdır. Finansal tavsiye niteliği taşımaz, bir talep içermez ve Birleşik Krallık kitlesine yönelik değildir. Akıllı sözleşmelerle etkileşim risklidir ve tüm kullanıcılar için uygun değildir.

Akıllı sözleşmeler nasıl çalışır?

Bir geliştirici sözleşmeyi yazar ve bir kez blockchain'e dağıtır. O andan itibaren herkes sözleşmeyle etkileşime girebilir; koşullar tetiklendiğinde sözleşme mantığını yürütür. Örneğin, bir ödeme alındığında token'ları serbest bırakır ya da belirli bir blok yüksekliğine ulaşıldıktan sonra kullanıcının para çekmesine izin verir. İki özellik, akıllı sözleşmeleri destekleyen her ağda tanımlar: yürütme otomatiktir ve aracıya ihtiyaç duymaz; kod varsayılan olarak değiştirilemezdir, dolayısıyla bir hata, sözleşme özellikle yükseltilebilir olacak şekilde tasarlanmadıkça kalıcıdır.

Akıllı sözleşme çalıştırmanın da bir maliyeti vardır. Her ağ, sözleşmenin kullandığı hesaplama ve depolama işlemlerini gerçekleştirmek için bir ağ ücreti alır; Ethereum ve çoğu EVM zincirinde buna "gas" denir, diğer ağlarda ise farklı isimler ve ücret modelleri kullanılır (Solana'nın işlem başına ücretleri, Cardano'nun işlem başına ücretleri ve script yürütme birimleri, Polkadot'un ağırlık tabanlı ücretleri). Mekanikler farklılık gösterse de temel ilke aynıdır: blockchain'lerde kod çalıştırmak ağ kaynakları tüketir ve bunun bedelini birinin ödemesi gerekir.

Akıllı sözleşmelerin kısa tarihi

Akıllı sözleşmelerin arkasındaki fikir, herhangi bir blockchain'den önceye dayanır. Bilgisayar bilimcisi ve hukuk akademisyeni Nick Szabo, "akıllı sözleşme" terimini 1994'te ortaya attı ve 1996'da kaleme aldığı bir makalede bu kavramı genişletti. Szabo, bir anlaşmanın koşullarını yerine getiren bilgisayarlı bir işlem protokolünü tanımladı ve kavramı, ödeme aldığında güvenilir biçimde ürün teslim eden, karşı tarafa güvenmeye gerek bırakmayan bir otomat makinesine benzetti (Szabo'nun özgün yazısı, kavramın tarihsel kaynaklarında referans alınmıştır). O dönemde bu tür kodları güven gerektirmeyen ve müdahaleye dirençli bir şekilde çalıştırabilecek bir platform mevcut değildi; bu nedenle fikir, iki on yıl boyunca büyük ölçüde teorik kaldı.

2009'da piyasaya sürülen Bitcoin, bir blockchain sundu; ancak yalnızca sınırlı bir betik diliyle (Bitcoin Script) geldi. Bu dil kasıtlı olarak Turing-complete değildir; çoklu imza gereksinimleri ve zaman kilitleri gibi harcama koşullarını uygulayabilir, ancak genel amaçlı programlar çalıştıramaz. Bitcoin Script, mevcut fonların nasıl harcanabileceğini korur; sonrasında ne olacağına dair açık uçlu mantığı ifade edemez. Bu nedenle Bitcoin, genel amaçlı bir akıllı sözleşme platformu olarak değerlendirilmez.

30 Temmuz 2015'te kullanıma açılan Ethereum, genel amaçlı akıllı sözleşmeleri çalıştırmak amacıyla özel olarak inşa edilen ilk büyük blockchain oldu. Bunu, her Ethereum düğümünün aynı şekilde çalıştırdığı paylaşımlı bir çalışma zamanı olan Ethereum Virtual Machine (EVM) aracılığıyla gerçekleştirdi (ethereum.org, Ethereum'un Tarihi). Bu, Ethereum'u önceki blockchain'lerin sahip olmadığı bir şekilde programlanabilir kıldı ve çoğu akıllı sözleşme terminolojisinin (gas (ağ ücretleri olarak da bilinir), sözleşme hesapları, Solidity) buradan kaynaklanmasının nedeni budur. Geçen yıllarda diğer ağlar, farklı diller ve yürütme modelleri kullanarak kendi akıllı sözleşme ortamlarını oluşturdu: Solana (2020), Cardano'nun Plutus script'leri (2021), Polkadot'un ink! sözleşmeleri ve Sui'nin Move tabanlı nesneleri (2023). Bu gelişmeler, kavramı tek bir ağın çok ötesine taşıdı.

Akıllı sözleşmeler nerede çalışır?

Bir akıllı sözleşmenin kullandığı çalışma zamanı ve dil, tamamen dağıtıldığı ağa bağlıdır. Bazı ağlar durumu, sözleşmelerin okuyup yazdığı hesap bakiyeleri olarak takip eder (Ethereum'un hesap modeli); diğerleri durumu ayrı, harcanabilir çıktılar olarak (Bitcoin'in UTXO modelinin bir uzantısı olan Cardano'nun eUTXO modeli) ya da bireysel olarak sahip olunan nesneler olarak (Sui'nin nesne merkezli modeli) takip eder. Bu farklılıklar sözleşmelerin nasıl yazıldığını ve nasıl bir araya getirilebileceğini etkiler; ancak temel güvenceyi değiştirmez: otomatik olarak çalışan ve bir kez dağıtıldıktan sonra değiştirilmesi zor ya da imkânsız olan kod.

Kaynak: ethereum.org; Solana Sealevel; Cardano eUTXO; use.ink belgeleri; Sui Move kavramları.

Akıllı sözleşmeleri kimler yazar ve kullanır?

Geliştiriciler akıllı sözleşmeleri yazar ve dağıtır; doğru araçlara ve dağıtım maliyetlerini karşılamaya yetecek miktarda ağın yerel token'ına sahip olan herkes bunu yapabilir; dağıtım için temel ağdan izin almak gerekmez. Bir sözleşme yayına girdiğinde herkes onunla etkileşime girebilir; bu genellikle doğrudan kod yazmak yerine bir uygulamanın arayüzü üzerinden gerçekleşir. Token takas eden, NFT basan ya da bir DAO'da oy kullanan kişi, temel dili veya çalışma zamanını anlamaya gerek duymadan akıllı sözleşme yürütmesini tetikler.

Token standartları

"Token" olarak tanımlanan varlıkların çoğu, ortak bir standardı izleyen akıllı sözleşmelerdir. Bu sayede cüzdanlar ve uygulamalar, standarda uyan her token'la aynı şekilde etkileşime girebilir. Ethereum ve diğer EVM zincirlerinde ERC-20, çoğu stablecoin ve utility token dahil olmak üzere fungible token'lar için standarttır; ERC-721 ise her token'ın benzersiz olduğu NFT'ler için standarttır. Diğer ağların kendi eşdeğerleri vardır; örneğin Solana'nın SPL token standardı, ilgili yürütme modelleri için geliştirilmiştir.

Akıllı sözleşmeler neye güç verir?

Ekosistemler genelinde akıllı sözleşmeler, uygulamaların motoru konumundadır: borç verme, borç alma ve işlem için DeFi protokolleri; NFT ve dijital varlık pazaryerleri; yönetim kuralları bir şirketin iç politikası yerine kodda yaşayan DAO'lar. Spesifik uygulama ağa göre farklılık gösterse de temel örüntü tutarlıdır: aracı olmadan bir anlaşmayı uygulayan kod.

Akıllı sözleşmeler neden var?

Akıllı sözleşmeler, bir anlaşmayı uygulamak için güvenilir bir aracıya duyulan ihtiyacı ortadan kaldırmak amacıyla var olur. Fonları tutmak ve bir dizi kurala uymak için bir bankaya, emanet acentesine ya da platform operatörüne güvenmek yerine, kurallar doğrudan kodlanır ve sözleşmeyle etkileşime giren herkes için aynı şekilde yürütülür. Bu özellik, hangi ağın kodu barındırdığından bağımsız olarak, programlanabilir ve öz gözetimli finansı, dijital sahipliği ve blockchain yönetimini ölçekte mümkün kılan şeydir.

Token onayları ve güvenlik

Bir uygulama kullanmak, genellikle akıllı sözleşmeye token onayı vermeyi gerektirir; bu, belirli bir token'ı sizin adınıza taşıma iznidir. Bu normal bir durumdur; ancak aynı zamanda yaygın bir saldırı vektörüdür. Kötü niyetli bir sözleşme, kullanıcının amaçladığından daha fazlasını taşımasına izin veren bir onay talep edebilir. Token onayı belirli bir miktarla sınırlı ya da sınırsız olabilir. MetaMask Extension, imzalamadan önce sözleşme adresi ve onayın sınırlı mı yoksa sınırsız mı olduğu dahil olmak üzere token onayının tam kapsamını gösterir; bu sayede kullanıcı önce inceleme yapabilir. Token onayları rehberimiz, bunların nasıl inceleneceğini ve iptal edileceğini ele almaktadır.

Akıllı sözleşme riskleri

• Hatalar kalıcıdır: dağıtımdan sonra bir kusur içeren değiştirilemez kod genellikle düzeltilemez.

• Denetimler riski azaltır ancak ortadan kaldırmaz: denetlenmiş sözleşmeler yine de istismar edilmiştir.

• Kötü niyetli sözleşmeler, yalnızca bir ağda değil, bunları destekleyen her ağda mevcuttur.